علما جمله برآنند كه : استماع سنّت است . سعيد جبير گفت : خطبه روز آدينه است و عيدين ، و انصات اصغاء و گوش باز كردن باشد و نگاه داشتن و محافظت كردن ، قال الشّاعر : قال الامام عليكم امر سيّدكم فلم نخالف و انصتنا لما قالا زجّاج گفت : روا باشد كه معنى آن بود كه ، عمل كنى بدانچه در قرآن هست و از او تعدّى مكنيد ، من قول القايل ( 1 ) : سمع اللَّه لمن حمده ، اى اجاب اللَّه من دعاه ، * ( لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ) * تا بر شما رحمت كنند . * ( وَاذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ ) * ، آنگه حق تعالى خطاب كرد با رسول و گفت : ياد كن خدايت را در خويشتن به تضرّع ، و نصب او ( 2 ) بر مفعول است و شايد كه در جاى حال بود ، و التّقدير : متضرّعا و خيفة ( 3 ) ، اى خوفا من عذاب اللَّه ، و اگر چه خطاب است با رسول ، مراد امّتاند . عبد اللَّه عبّاس گفت : مراد قراءت در نماز است كه مأموم در قفاى امام قراءت خواند فيما بينه و بين نفسه ، و اين محمول باشد بر آن جا كه امام به قراءت جهر نكند امّا آن جا كه امام جهر كند به قراءت ، به اتّفاق استماع واجب است ، لقوله - عليه السّلام - : من صلَّى خلف امام موافق فقراءة الامام ( 4 ) له قراءة هر كه در قفاى امامى موافق نماز كند ، قراءت امام قراءت اوست امّا چون امام جهر نكند در قراءت ، و حال حال اخفات باشد ، مأموم بنزديك ما الحمد ( 5 ) بخواند فيما بينه و بين نفسه نه به جهر و سورت نخواند ( 6 ) . و اگر به امام نزديك باشد و همهمه او شنود هم استماع بايد كردن . مجاهد و ابن جريح گفتند : خداى تعالى فرمود تا مكلَّفان او را ياد كنند در دل و فراموش نكنند و تضرّع كنند در دعا و استكانت و خضوع كنند و به دعا و حاجت كه خواهند آواز بر ندارند ، چه با كسى مىگويند كه بر او پوشيده نيست احوال ايشان . اهل معانى گفتند : معنى آن است كه به قرآن متّعظ شو و به آياتش معتبر شو و خداى را ياد كن به طاعت در اوامر او به تضرّع و تواضع و تخشّع و تملَّق و بر

--> ( 1 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن قد . ( 2 ) . آو ، آج ، بم ، لب ، آن ، لت : تضرّعا . ( 3 ) . اساس : خفية با توجه به نسخه آو و اتفاق نسخ تصحيح شد . ( 4 ) . آو ، آج ، بم ، آن قراءته . ( 5 ) . آو ، آج ، بم ، لت : بنزديك مأموم الحمد . ( 6 ) . بم ، لت : بخواند .